Duha Koca Oğlı Deli Dumrul Boyı

Duha Koca oğlı Deli Dumrul1092 bo[yı]m1094 beyân 1084 iL; Vat.83b.13, 91b.l, 99b.l0, 99b.l2 ve göre okundu, bk. DKON: 150-153. 1085 Tamir için bk. Drs.34b.ll notu. 1086 Drs.34b.13 ve bağlama göre okundu. 1087 Okuma şekilleri ve teklif için bk. Drs.l9b.3 notu. 1088 y-li jJLJ Düzeltme teklifi için bk. Drs.l4b.2 notu. 1089 s-aT saS'^JiVat.lOOa.4; Drs.35a.8, 102b.8, 108b.3, 121b.6’ya göre okundu. 1 090 J~r> -» Vat. 1 00a.4 ve bağlama göre okundu. 1091 4-^ — > •uiS' Vat.l00a.4 ve bağlama göre tamir edildi. 1092 Vat. 100a. 5 ve bağlama göre okundu. Aynca bk. Drs.50a.2 notu. 1093 J Drs.79b.2, 99b.l2, 80a.3, 80a.5, 80a.l0 vd. örneklere göre okundu. 1 094 yi j-ı ^ Tamir bağlama göre yapıldı.

Drs.79b, ME155, OŞG75.2 (1) eder Hamım hey! Meğer hânum, Oğuzda Duha Koca oğlı Deli (2) Dnmml derlendi, bir er var idi. Bir kuru çayıııj üzerine (3) bir köpri yapdurmışıdı. Geçeninden1095 otuz üç akça (4) alundı, geçmeyeninden döge döge kırk akça alundı. Bum (5) neçiin böyle ederidi? Anuıjçunki Menden deli, menden (6) güçli er var mıdur ki çıka menümile savaşa? deridi. (7) Menüm erligüm, bahadirligüm, cılasünligüm, yigitligüm Rüma, Şama (8) gede çavlana, deridi. Meğer bir gün köprisinüp yamacmda (9) bir bölük oba konmış idi. Ol obada bir yahşi hüb (10) yiğit şayru düşmiş idi. Allah emriyile ol yiğit öldi. (11) Kimi Oğul! deyü, kimi Kartaş! deyü ağladı. Ol yiğit (12) üzerine muhkem kara şiven oldı. Negâhenden Deli Dunırul (13) çapar yetdi, ey dür: Mere kavat-lar, ne ağlarsız? Menüm köprüm 1095 ikinci nun’ un noktası yazılmamıştır.

Drs.80a, ME156, OŞG75.14 (1) yanında bu ğavğâ nedür, neye şiven edersiz? dedi. Eyitdiler: (2) Hânum bir yahşi yigidümüz öldi, aga ağlaruz, dediler. Deli (3) Dumrul eydür: Mere yigidügüzi kim öldürdi? Eyitdiler: Vallâh (4) beg yiğit, Allah Tecâladan buyruk oldı, al kanatlu (5) cAzrâyil ol yigidüg canın aldı,1096 Deli Dumrul eydür: (6) Mere cAzrâyil dedügügüz ne gişi-dür kim âdemüg canın alur? (7) Yâ Kadir Allah! Birligüg, varlığug hakkıyçün 'Azrâyili menüm (8) gözüme göstergil; savaşayım, çekişeyim, dürişeyim, yahşi (9) yigidüg canın kurtarayım. Bir dahi yahşi yigidüg canın (10) almaya! dedi. Kayıtdı döndi Deli a!1097 Dumrul evine geldi. (11) Hak Te ‘alaya Dumrulug sözi hoş gelmedi. Bak bak, (12) mere deli kavat! Menüm birligüm bilmez, birligüme şükür kılmaz. (13) Menüm ulu dergâhumda geze, menlik eyleye, dedi. ‘Azrâyile 1096 can al- fiilinin anlamı için bk. Drs.80a.5 notu. 1097 Okuma şekilleri ve teklif için bk. Drs.80a.10 notu.

Drs.80b, ME157, OŞG75.27 ( 1 ) buyuruk eyledi kim Yâ cAzrâyiI! Var dahi ol1098 deli kavatug (2) gözine görüngü, begzini şarartğıl! dedi. Cânmı hırlatğıl, (3) alğıl! dedi. Deli Dumrul kırk yigidilen yeyüp içüp (4) otururiken negâhenden cAzrâyil çıka geldi. cAzrâyili (5) ne çavuş gördi, ne kapucı. Deli Dumrulug görür gözi (6) görmez oldı, tutar elleri tutmaz oldı. Dünyâ câlem (7) Deli Dumrulug gözine karangu oldı. Çağırup Deli Dumrul (8) soylar. Görelüm hânum ne soylar, eydür: Mere ne heybetlü koca-(9)-sın! Kapucı-lar seni görmedi, çavuşlar seni tuymadı. (10) Menüm görür gözlerüm görmez oldı, tutar menüm ellerüm tutmaz (11) oldı. Ditredi, menüm camım cüşa geldi.1099 Altun ayağum (12) elümden yere diişdi. Ağzum içi buz gibi, sügüklerüm (13) tuz gibi oldı. Mere şakalcuğı ağca koca, gözcügezi 1098 Metinde kelimelerin sırası, ol dahi şeklindedir; bağlama göre okundu. 1099 Deyimin anlamı için bk. Drs.80b.ll notu.

Drs.81a, MB158, OŞG76.1 6 (1) çönge koca! Mere ne heybetlü kocasın! Değil mağa, kadam belâm (2) tokrnur bugün şarja! dedi. Böyle degec 'Azrâyilüi] açığı (3) tutdı, eydür: Mere deli kavat, gözüm çönge idügin ne beğenmezsin? (4) Gözi gökçek kızların), gelinlerin] cânm çoğ almışam. (5) Şakalum ağarduğm ne beğenmezsin? Ağ şakallu, kara şakallu yiğitlerin] (6)câmn çoğ almışam. Şakalum ağarduğınug macnası budur, (7) dedi. Mere deli kavat, ögmüridüg, deridüg: Al kanatlu (8) cAzrâyil menüm elüme girse öldüreydüm, yahşi yigidüi] cânm (9) anui] elinden kurtaraydım, deridüg. İmdi mere deli, geldüm ki (10) senüg cânui] alam. Verür misin, yohsa menümile ceng (11) eder misin? dedi. Deli Dumrul eydür: Mere, al kanatlu (12) cAzrâyil sen-misin? dedi. Evet menem, dedi. Bu yahşi (13) yigitlerür) canını sen mi ahırsın? dedi. Evet men

DEDE KORKUT | 325 Drs.81b, MEI59, OŞG76.34 (1) aluram, dedi. Deli Dumrul ey dür: Mere kapucı-lar, kapuyı (2) kapar)! dedi. Mere 'Azrâyil, men seni geg yerde isteridüm,1100 (3) tar yerde eyü elüme girdüg ola mı dedi. Men seni öldüreyim, (4) yahşi yigidürj cânm kurtarayım, dedi. Kara [polat uz]"01 kılıcın sıyırdı, (5) eline aldı, 'Azrâyili çalmağa hamle kıldı."02 cAzrâyil bir (6) gögercin oldı, pencereden uçdı getdi. Âdemi-ler evreni (7) Deli Dumrul elin eline çaldı, kaş kaş güldi, eydür: (8) Yiğitlerdin! ‘Azrâyilüp gözini eyle korhutdum ki ger) kapuyı (9) kodı, tar bacadan kaçdı. Çünki menüm elümden gögercin (10) gibi kuş oldı, uçdı; mere men anı kormıyam toğana (11) aldurmayınca, dedi. Turdı, atma bindi, toğamn eline (12) aldı, ardına düşdi. Bir iki gögercin aldurdı,"03 döndi. (13) Evine geli yöririken cAzrâyil atınug gözine görindi at 1100 Fiilin anlamı içinbk. Drs.81b.2 notu. 1101 Tamir içinbk. Drs.76a.8, 81b.4 notu. 1102 çî-üLi -> çsjJJ Drs.44a.9 ve bağlama göre okundu. 1103 (jPjjuJ j! — > Düzeltme ve aldur- fiilinin anlamı içinbk. Drs.81b.12 notu.

Drs.82a, ME160, OŞG77.13 (1) ürkdi, Deli Dumrulı götürdi, yere urdı; kara başı1104 (2) bugaldı, burjlu kaldı. Ağ gögsinüg özerine cAzrâyil (3) başup kondı. Baya yırlandı,1105 şimdi hırlamağa başladı, (4) eydür. Mere cAzrâyil, aman! Tagnnuıj birliğine yokdur gümân! (5) Men seni böyle bilmez1106 idüm, uğrulayın1107 can alduğuıj (6) tuymaz idüm. Dökmesi1108 böyük bizüm tağlarumuz olur, ol (7) tağlarumuzda bağlarumuz olur, ol bağlanır} kara salkımdan1109 (8) üzömi olur, ol üzümi şikarlar, al şerâbı olur, (9) ol şerâbdan içen esrük olur. Şerâbluydum, tuymadum; (10) ne söyledüm bilmedum. Be[g]lige1110 uşanmadum, 1111 yiğitliğe toymadum. Cânum (11) alma, cAzrâyil meded! dedi. cAzrâyil eydür: Mere deli (12) kavat, mağa ne yalvarursm? Allah Tecâlaya yalvar! Menümde (13) elümde ne var? Men dahi bir yumuş oğlamyam, dedi. Deli 1104 -> Bağlama göre okundu. 1105 Okuma şekilleri ve teklif için bk- Drs.82a.3 notu. 1106 Fiilin anlamı için bk. Drs.16b.10 notu. 1107 -> öJjAj' Bağlama göre okundu. 1108 Okuma şekilleri ve teklif için bk. Drs.82a.6 notu. 1 109 Okuma şekilleri ve teklif için bk. Drs.82a,7 notu. 1110 Tamir Drs.30a_7 ve bağlama göre yapıldı. İlil Fiilin anlamı için bk. Drs.30a.7 notu.

Drs.82b, ME161, OŞG77.33 (1) Dumrul eydür: Ya pes can veren, can alan Allah Tecâla(2) -mıdur? Beli oldur, dedi. Döndi cAzrâyile: Ya pes (3) sen ne eylemeklü kadasın?11 12 Sen Aradan çıkğıl, men Allah (4) Tecâlayıla haberleşeyim, dedi. Deli Dumrul burada (5) şoylamış. GÖrelüm hânum ne şoylamış, eydür: Yüce-(6)-lerden yücesin, kimse bilmez necesin. Görklü Tagn, (7) nece câhil-ler seni gökde arar, yerde ister. Sen höd (8) mü’minler göglindesin. Dâyim turan Cebbar Taqn! (9) Baki kalan Settâr Tagn! Menüm cânumı alur olsat] (10) sen alğıl, cAzrâyile almağa komağıl, dedi. Allah (11) Tecâlaya Deli Dumrulug burada sözi hoş geldi. (12) cAzrâyile nida eyledi kim Çün deli kavat menüm birligüm (13) bildi, birligüme şükür kıldı; yâ cAzrâyil, Deli 1112 Okuma şekilleri ve teklif için bk. Drs.82b.3 notu.

Drs.83a, ME162, OŞG78.16 (1) Dumrul[-]a!1113 Can yerine can bulsun, anug câm âzâd (2) olsun, dedi. 'Azrâyil eydür: Mere Deli Dumrul, (3) Allâlı Te'âla-nur) emri böyle oldı kim Deli Dumrul (4) câm yerine can bulsun, anug câm âzâd olsun, (5) IU4dedi, Deli Dumrul eydür: Men nece cân bulayım? Meğer (6) bir koca babam, bir kan anam var. Gel gedelüm, ikisinden (7) biri bolayki cânın vere, alğıl, menüm camımı koğıl, (8) dedi. Deli Dumrul sürdi, babası yanma geldi. (9) Babasmur) elin öpüp şoylamış. Görelüm hânum ne (10) şoylamış, eydür: Ağ şakallu, 'aziz, 'izzetlü, cânum baba! (11) Bilür misin neler oldı? Küfür söz söyledüm, Hak Te 'alaya (12) hoş gelmedi, gök üzerinde al kanatlu 'Azrâyile emr (13) eyledi. Uçup geldi, ağca menüm gögsümi başup kondı, 1113 Okuma şekilleri ve teklif için bk. Drs.83a.l notu. 1114 Satır başında fazladan bir vav (j) yazılmıştır.

Drs.83b, ME163, OŞG78.32 (1) hınldadup tatlu cânum alur oldı. Baba, senden can (2)dilerem, verür mi-sin? Yohsa Oğul, Deli Dumrul!, (3) deyü ağlar mısın? Babası ey dür: Oğul oğul, ay (4) oğul! Cânum paresi oğul! Toğduğmda tokuz (5) buğra öldürdüğüm1115 aslan oğul! Dünlügi altun ban (6) evümüç kabzası oğul! Kaza benzer kızumuç gelinümüç (7) çiçeği oğul! Karşu yatan kara tağum gerekise ' söyle (8) gelsün, cAzrâyilüç yaylası olsun! Şovuk şovuk (9) bırjarlarum gerekise aça içit olsun! Tavla tavla (10) şehbâz atlarum gerekise aça binit olsun! Katar (11) katar develerüm gerekise aça yüklet olsun! Ağa-(12)-yılda ağca koyunum gerekise kara mudbak altmda anuç (13) şöleni olsun! Altun, gümüş, pul gerekise aça 1115 Fiilin kullanılışı ile ilgili yorum için bk. Drs.9a.5, 83b.5 notu.

DEDE KORKUT | 335 Drs.84a, ME164, OŞG79.17 (I) harçlık olsun! Dünye şirin, can caziz; cânumı kıya-(2)-bilmen, bellü bilgil. senden caziz senden1116 sevgilü anag-dur. (3) Oğul, anaga var! dedi. Deli Dumrul babasından (4) yüz bulmayup sürdi anasına geldi, eydür: Ana, (5) bilür misin neler oldı? Gök yüzinden al kanatlu (6) cAzrâyil uçup geldi, ağca menüm gögsümi başup (7) kondı, hırladup cânum alur oldı. Babam-dan can (8) diledüm ana, vermedi. Senden can dilerem ana; cânur) (9) mağa veriir misin? Yohsa Oğul, Deli Dumrul!, deyü (10) ağlar mısm? Acı tırnak ağ yüzüğe çalar mısm? (II) Karğu gibi kara şaçug yolar mısm ana? dedi. Anası (12) burada şoylamış. Görelüm hamım ne şoylamış, anası (13) eydür: Oğul oğul, ay oğul! Tokuz ay tar 1116 Okuma, tercüme şekilleri ve teklif için bk. Drs.84a.2 notu.

DEDE KORKUT | 337 Drs.84b, ME165, OŞG79.36 ( I ) kamumda götürdüğüm oğul ! On ay deyende dünyâ yüzine getürdügüm oğul! Tolama[sı altun]1117 beşiklerde beledügüm (2) oğul!1118 (3) Tolap tolap1119 ağ südümi emzürdügüm oğul! Ağca1120 (4) burdu hisarlarda tutılayıdup, oğul! Şasi (5) dlnlü kâfir elinde tutsak olayıdug, oğul! Altun (6) akça gücine şalubam seni kurtaraydum, oğul! Yaman (7) yere vamıış-sm, vara bilmen. Dünyâ şirin, cân caziz; (8) cânumı kıya bilmen, bellü bilgil! dedi. Anası dahi cânın (9) vermedi. Böyle degeç 'Azrâyil geldi, Deli Dumrulııg (10) cânın almağa. Deli Dumrul ey dür: Mere 'Azrâyil, âmân! (II) Tagnnuıj birliğine yokdur gümân! 'Azrâyil ey dür: Mere deli (12) kavat, dahi ne âmân dilersin? Ağ şakallu babaç yanma (13) varduç, cân vermedi. Ağ bürçeklü anaıj yanma 1117 Tamir, içinbk. Drs.28a.ll, 84b. 1 notu. 1 1 1 8 Bu dize, bir sonraki dize ile yer değiştirmiştir. Bunun için bk. Drs.84b. 1-2 notu. 1119 İkilemenin yapısı ve anlamı için bk. Drs.84b.3 notu. 1 120 Kelimenin anlamı için bk. Drs.84b.3 notu.

Drs.85a, ME166, OŞG80.14 (1) vardup, can vermedi; dahi kim verse gerek? dedi. (2) Deli Dumrul eydür: Hasretüm vardur, bulışayım, dedi. cAzrâyil (3) eydür: Mere Deli, hasretüp kim-dür? Eydür: Yad kızı helâlüm var. (4) Andan menüm iki oğlancuğum var. Emânetüm var, ışmarlaram (5) anlara. Andan şopra menüm camım alasm, dedi, sürdi, (6) helali yamna geldi, eydür: Bilür misin neler oldı? Gök (7) yüzinden al kanatlu cAzrâyil uçup geldi, ağca menüm (8) gögsümi başup kondı, tatlu menüm cânumi alur oldı. (9) Babama Ver!, dediim, can vermedi. Anama vardum, can (10) vermedi. Dünye şirin, can tatlu, dediler. İmdi yüksek (11) yüksek kara tağlarum sapa yaylak olsun. Şovuk şovuk (12) şularum sapa içit olsun. Tavla tavla şehbâz atlarum (13) sapa binit olsun. Dünlügi altun ban evüm sapa

DEDE KORKUT 341 Drs.85b, ME167, OŞG81.2 (1) gölge olsun, Katar katar develerüm sağa yüklet (2) olsun. Ağayılda ağca koyunum sağa şölen olsun. (3) Gözüg kimi tutansa, göglüg kimi sevense sen aga (4) varğıl, iki oğlancuğı ögsüz komağıl, dedi. c Avrat (5) burada şoylamış. Görelüm hânum, ne şoylamış, eydür: Ne (6) dersin, ne soylarsın? Göz açup gördüğüm, gögül verüp (7) sevdügüm! Koç yigidiim, şah yigidüm! Tatlu damağ verüp (8) şonşduğum, bir yaşdukda baş koyup eraişdügüm! Karşu (9) yatan kara tağlan senden şogra men neylerem? Yaylar (10) olsam menüm gürüm olsun! Şovuk şovuk şularug (11) içer olsam menüm kanum olsun! Altun akçag harcayur (12) olsam menüm kefenüm1121 olsun! Tavla tavla şehbâz atug (13) biner olsam menüm tâbütum olsun! Senden şogra bir 1121 ^ -» Bağlama göre okundu.

Drs.86a, ME168, OŞG81.23 (1) yiğidi sevüp varsam bile yatsam ala yılan olup (2) meni şoksun! Senüp ol muhannat anap babap, (3) bir canda ne var ki1122 sapa kıyamamışlar. cArş tamğ olsun, (4) kürsi tamğ olsun! Yer tamğ olsun, gök tamğ (5) olsun! Kadir Taprı tamğ olsun! Menüm cânum senüp (6) cânupa kurbân olsun! dedi, râzi olda. 'Azrâyil, (7) hatunup cânm almağa geldi ademi-ler evreni yoldaşma1123 (8) kıyamadı. Allah Te câlaya burada yalvarmış . Görelüm (9) nece yalvarmış, eydür: Yücelerden yücesin, kimse (10) bilmez necesin. Görklü Taprı! Çok câhil-ler seni (11) gökde arar, yerde ister. Sen höd müminlerüp göplinde-( 1 2)-sin. Dâyim turan Cebbar Tapn! Ulu yollar üzerine (13) 'imaretler yapayım senüp içün. Aç görsem toyurayım 1 122 İsim+ dafrt) ne var ki kalıbının anlamı için bk. Drs.86a.3 notu. 1123 Anlam için bk. Drs.86a.7 notu.

Drs.86b, ME169, OŞG82.12 (1) senügiçün. Yalıncak görsem tonadayım senüg içün. (2) Alurısag ikimüzür) cânm bile alğıl, konsai) ikimüzüp (3)câmn bile koğıl. Keremi çok Kadir Tagrı! dedi. Hak (4) Te'âlaya Deli Dumrulur) sözi hoş geldi cAzrâyile (5) emr eyledi: Deli Dumrulur) atasınuq anasmui) cânm (6) al! Ol iki helale yüz kırk yıl cömür verdüm, dedi. (7) cAzrâyil dahi babasının), anasınur) defi cânm aldı. (8) Deli Dumrul yüz kırk yıl dahi yoldaşıyla yaş (9) yaşadı. Dedem Korkut gelüben boy boyladı, şoy (10) şoyladı: Bu boy Deli Dumruluıj olsun. Menden (11) şogra alp ozanlar söylesün, alnı açuk1124 cömerd erenler (12) diglesün! dedi. Yom vereyüm hânum: Yerlü1125 kara tağlarug (13) yıkılmasun! Gölgelice kaba ağacug kesihnesün! Kanın1126 1124 Deyimin anlamı için bk. Drs.86b.ll notu. 1125 Okuma şekilleri ve teklif için bk. Drs.l9b.3 notu. 1 126 Düzeltme teklifi için bk. Drs. 14b.2 notu.

DEDE KORKUT 347 Drs.87a, ME170, OŞG82.27 (I) akan görklü şuyuç kunmasun! Kadir Taçn seni (2) nâ-merde muhtaç etmesün! Ağ alnunda1127 beş kelime ducâ (3) Mduk, kabul olsun! Yığışdursun, dürişdürsün! (4) Günâhuçuzı adı görklü Muhammede bağışlasını! Hânum hey! (5)