DERDE HOOFDSTUK

Toen ik een dag daarna van de beurs kwam, zei Frits dat er iemand
geweest was om my te spreken. Naar de beschryving was het de
Sjaalman. Hoe hy me gevonden had ... nu ja, 't adreskaartje! Ik
dacht er over, myn kinderen van school te nemen, want het is
lastig, nog twintig, dertig jaren later te worden nagezeten door
een schoolkameraad die een sjaal draagt in plaats van een jas, en
die niet weet hoe laat het is. Ook heb ik Frits verboden naar de
Westermarkt te gaan, als er kramen staan.

Den volgenden dag ontving ik een brief met een groot pak. Ik zal
u den brief laten lezen:

_Waarde Droogstoppel!_

Ik vind dat hy wel had kunnen zeggen: _Weledele Heer Droogstoppel_,
omdat ik makelaar ben.

_Ik ben gisteren ten-uwent geweest met het doel u een verzoek te
doen. Ik geloof dat gy in goede omstandigheden verkeert_ ...

Dit is waar: we zyn met ons dertienen op 't kantoor.

..._en ik wenschte gebruik te maken van uw krediet, om een zaak
tot-stand te brengen, die voor my van groot gewicht is_.

Zou men niet denken dat het om een order op de voorjaarsveiling te doen
was?

_Door velerlei omstandigheden ben ik op 't oogenblik eenigszins om
geld verlegen_.

Eenigszins? Hy had geen hemd aan. Dat noemt hy _eenigszins_!

_Ik kan myn lieve vrouw niet alles geven wat tot veraangenaming des
levens noodig is, en ook de opvoeding myner kinderen is, uit een
geldelyk oog, niet zooals ik wenschen zou_.

Veraangenaming des levens? Opvoeding van de kinderen? Meent ge dat hy
voor zyn vrouw een loge in de Opera huren wilde, en zyn kinderen op een
instituut doen te Genève? 't Was najaar, en vry koud ... welnu, hy
woonde op een vliering, zonder vuur. Toen ik dien brief ontving, wist ik
dit niet, maar later ben ik by hem geweest, en thans nog ben ik verstoord
over den zotten toon van zyn geschryf. Wat drommel, wie arm is, kan zeggen
dat hy arm is! Armen moeten er zyn, dit is noodig in de maatschappy, en 't
is Gods wil. Als hy maar geen aalmoes vraagt, en niemand lastig valt, heb
ik er volstrekt niet tegen dat hy arm is, maar die opsiering van de zaak
komt niet te-pas. Luister verder:

_Daar op my de verplichting rust, in de behoeften der mynen te
voorzien, heb ik besloten een talent aantewenden, dat, naar ik
geloof, my gegeven is. Ik ben dichter_ ...

Poeh! Ge weet, lezer, hoe ik en alle verstandige menschen daarover denken.

... _en schryver. Sedert myn kindsheid drukte ik myn aandoeningen in
verzen uit, en ook later schreef ik dagelyks neder wat er omging in
myn ziel. Ik geloof dat er onder dat alles eenige opstellen zyn, die
waarde hebben, en ik zoek daarvoor een uitgever. Maar dit is juist
het moeielyke. Het publiek kent my niet, en de uitgevers beoordeelen
de werken meer naar den gevestigden naam van den schryver, dan naar
den inhoud_.

Juist zooals wy de koffi naar de renommee van de merken. Wel zeker! Hoe
anders?

_Als ik dus mag aannemen dat myn werk niet geheel zonder verdienste
is, zou dat toch eerst na de uitgave blyken, en de boekhandelaars
vragen de betaling van drukloon, enz. vooruit_ ...

Daar hebben ze groot gelyk in.

... _wat my op die oogenblik niet gelegen komt. Daar ik evenwel
overtuigd ben dat myn arbeid de kosten dekken zou, en gerust daarop
myn woord durf verpanden, ben ik, aangemoedigd door onze ontmoeting
van voorgisteren_....

Dat noemt hy aanmoedigen!

... _tot het besluit gekomen u te vragen of ge voor my by een
boekhandelaar zoudt willen borg-staan voor de kosten eener eerste
uitgave, al ware het slechts van een klein boekdeeltje. Ik laat de
keus van die eerste proeve geheel aan u over. In het pak dat
hiernevens gaat, zult ge vele handschriften vinden, en daaruit zien
dat ik veel gedacht, gewerkt en bygewoond heb_ ...

Ik heb nooit gehoord dat hy zaken deed.

... _en als de gaaf van wèl zeggen me niet geheel-en-al ontbreekt, is
het gewis niet door gebrek aan_ indrukken, _dat ik niet slagen zou_.

_In afwachting van een vriendelyk antwoord, noem ik my uw ouden
schoolmakker_ ...

En zyn naam stond er onder. Maar dien verzwyg ik, omdat ik er niet van
houd, iemand in opspraak te brengen.

Waarde lezer, ge begrypt hoe gek ik stond te kyken, toen men my daar zoo
op-eens wilde verheffen tot makelaar in verzen. Ik ben zeker dat die
Sjaalman--zoo zal ik hem maar blyven noemen--als de man me by-dag had
gezien, zich met zulk een verzoek niet tot my zou gewend hebben. Want
deftigheid en fatsoen laten zich niet verbergen. Maar 't was avend, en
ik trek het me dus niet aan.

Het spreekt vanzelf dat ik van die gekheid niets weten wilde. Ik zou het
pak door Frits hebben laten terugbrengen, maar ik wist zyn adres niet,
en hy liet niets van zich hooren. Ik dacht dat hy ziek was, of dood,
of zoo-iets.

De vorige week was er krans by de Rosemeyers, die in suiker doen. Frits
was voor het eerst meegegaan. Hy is zestien jaar, en ik vind het goed
dat een jong mensch in de wereld komt. Anders loopt hy naar de
Westermarkt of zulke dingen. De meisjes hadden piano gespeeld en
gezongen, en by 't dessert plaagden ze elkaar met iets dat in de
voorkamer scheen gebeurd te zyn, terwyl wy achter aan 't _gentsch
whisten_ waren, iets waarin Frits betrokken scheen. "Ja, ja, Louise,
riep Betsy Rosemeyer, geschreid heb je! Papa, Frits heeft Louise aan
't schreien gemaakt."

Myn vrouw zei hierop dat Frits dan voortaan niet meer mee zou naar den
krans. Ze dacht dat hy Louise geknepen had, of zoo-iets wat niet te-pas
komt, en ook ik maakte my gereed er een hartig woordje bytevoegen, toen
Louise riep:

--Neen, neen, Frits is heel lief geweest! Ik wou dat hy 't nog-eens
deed!

Wàt dàn? Hy had haar niet geknepen, hy had gereciteerd, daar hebt ge 't.

Natuurlyk ziet de vrouw van 't huis gaarne dat er aan het dessert een
aardigheidje plaats heeft. Dat vult. Mevrouw Rosemeyer--de Rosemeyers
laten zich _mevrouw_ noemen, omdat ze in suiker doen, en aandeel in een
schip hebben--mevrouw Rosemeyer begreep dat wat Louise aan 't schreien
had gemaakt, ook òns vermaken zou, en vroeg een dacapo aan Frits, die
zoo rood zag als een kalkoen. Ik begreep óm de wereld niet, wàt hy dan
toch opgesneden had, want ik kende zyn repertoire op een haar. Dat was:
de _godenbruiloft, de boeken van het Oude-Testament op rym, en een
epizode uit de bruiloft van Kamacho_, dat de jongens altyd zoo aardig
vinden, omdat er iets van een "brillekiek" in komt. Wat er onder dit
alles wezen kon dat tranen uitlokte, was my een raadsel. 't Is waar,
zoo'n meisje schreit gauw.

"Toe, Frits! Och ja, Frits! Kom, Frits!" Zoo ging het, en Frits begon.
Daar ik niet houd van dat bestudeerd spannen van des lezers
nieuwsgierigheid, zal ik maar terstond zeggen dat ze te-huis het pak
van Sjaalman hadden opengemaakt, en daaruit hadden Frits en Marie een
neuswysheid en een sentimentaliteit geput, die me later veel last in
huis gehaald hebben. Toch moet ik erkennen, lezer, dat dit boek ook uit
dat pak komt, en ik zal me naderhand hierop behoorlyk verantwoorden,
want ik hecht er aan, dat men my beschouwe als iemand die de waarheid
lief heeft, en die goed voor zyn zaken is. Onze firma is _Last & Co,
Makelaars in koffi, Lauriergracht, N° 37_.

Toen reciteerde Frits een ding dat van nonsens aan-één hing. Neen 't
hing niet aan-een. Een jong mensch schreef aan zyn moeder, dat hy
verliefd was geweest, en dat zyn meisje met een ander getrouwd
was--waarin ze groot gelyk had, vind ik--dat hy echter, in weerwil
hiervan, altyd veel van zyn moeder hield. Zyn deze laatste drie regels
duidelyk of niet? Vindt ge dat er veel omslag noodig is, om dat te
zeggen? Welnu, ik heb een broodje met kaas gegeten, daarna twee peren
geschild, en ik was ruim half gereed met het orberen van de derde, voor
Frits klaar was met die vertelling. Maar Louise schreide weer, en de
dames zeiden dat het heel mooi was. Toen vertelde Frits, die, geloof ik,
meende dat hy een groot stuk had uitgevoerd, dat hy 't ding in dat pak
had gevonden van den man die een sjaal droeg, en ik legde aan de heeren
uit, hoe dat in myn huis kwam. Maar van de Griekin sprak ik niet, omdat
Frits er by was, en ook zeide ik niets van de Kapelsteeg. Ieder vond dat
ik heel goed had gehandeld, me van dien man aftehelpen. Straks zult ge
zien dat er ook andere dingen in dat pak waren van meer solieden aard,
en daarvan komt een-en-ander in dit boek, omdat de _Koffiveilingen van
de Handelmaatschappy_ er mee in verband staan. Want ik leef voor myn vak.

Later vroeg my de uitgever of ik hier niet by voegen wilde, wat Frits
gereciteerd had. Ik wil 't wel doen, mits men wete dat ik me niet ophoud
met zulke dingen.[4] Alles leugens en gekheid! Ik houd myn aanmerkingen
terug, anders wordt myn boek te dik. Ik wil hier alleen byzeggen, dat
die vertelling zoo omstreeks 1843 in de buurt van Padang geschreven is,
en dat dit een inferieur merk is. De koffi, meen ik.

       Moeder, 'k ben wel ver van 't land
     Waar me 't leven werd geschonken,
     Waar myn eerste tranen blonken,
       Waar ik opwies aan uw hand...
       Waar uw moedertrouw der ziel
     Van den knaap haar zorgen wydde,
     En hem liefdryk stond ter-zyde,
       En hem ophief als hy viel...
     Schynbaar scheurde 't lot de banden
       Die ons bonden, wreed van-een..
     'k Sta hier wel aan vreemde stranden
       Met myzelf en God, alleen...
     Maar toch, moeder, wat me griefde,
       Wat me vreugd gaf of verdriet,
     Moeder, twyfel aan de liefde,
       Aan het hart uws zoons toch niet!

    't Is nog nauwlyks twee paar jaren
       Toen ik 't laatst op gindschen grond
       Zwygend aan den oever stond
     Om de toekomst in te staren...
       Toen ik 't schoone tot my riep
     Dat ik van de toekomst wachtte,
     En het heden stout verachtte,
       En my paradyzen schiep...
       Toen, door alle stoornis heen
       Die zich opdeed voor myn schreên,
     't Hart zich koen een uitweg baande,
     En zich droomend zalig waande...

       Maar die tyd, sints 't laatst vaarwel
     Hoe gezwind ook ons onttogen,
       Onbevatbaar bliksemsnel,
     Als een schim voorbygevlogen...
       O, hy liet in 't voorwaarts gaan,
       Diepe, diepe sporen staan!
      'k Proefde vreugde en smart met-één,
    'k Heb gedacht en 'k heb gestreden,
    'k Heb gejuicht en 'k heb gebeden:
      't Is me als vlogen eeuwen heen!
      'k Heb naar levensheil gestreefd,
    'k Heb gevonden en verloren,
     En, een kind nog kort te-voren,
       Jaren in één uur doorleefd!

     Maar toch, moeder! wil 't gelooven,
       By den Hemel die my ziet,
     Moeder! wil het toch gelooven,
     Neen, uw kind vergat u niet!

    'k Minde een meisje. Heel myn leven
       Scheen my door die liefde schoon.
      'k Zag in haar een eerekroon,
     Als een eindloon van myn streven,
     My door God ten doel gegeven.
       Zalig door den reinen schat
     Die Zyn zorg my toegewogen,
       Die Zyn gunst geschonken had,
     Dankte ik met een traan in de oogen.
       Liefde was met godsdienst één...
     En 't gemoed dat opgetogen,
     Dankend opsteeg tot den Hoogen,
       Dankte en bad voor haar alleen!

     Zorgen baarde my die liefde,
       Onrust kwelde my het hart,
       En ondraaglyk was de smart
     Die my 't week gemoed doorgriefde.
      'k Heb slechts angst en leed gegaard,
     Waar ik 't hoogst genot verwachtte,
     En voor 't heil waarnaar ik trachtte,
       Was me gif en wee bewaard...

    'k Vond genot in 't lydend zwygen!
      'k Stond standvastig hopend daar,
     Onspoed deed den prys my stygen:
      'k Droeg en leed zoo graag voor haar!
    'k Telde ramp noch onspoedsslagen,
     Vreugde schiep ik in verdriet,
     Alles, alles wilde ik dragen...
       Roofde 't lot my haar slechts niet!

     En dàt beeld, _my_ 't schoonste op aarde,
       Dat ik omdroeg in 't gemoed
       Als een onwaardeerbaar goed,
     En zoo trouw in 't hart bewaarde...
     _Vreemd_ was 't eenmaal aan myn zinnen!
       En al houdt die liefde stand
     Tot de laatste snik van 't leven
       Me in een beter vaderland
     Eind'lyk haar zal wedergeven...
    'k Had _begonnen_ haar te minnen!

       Wat is min die eens _begon_,
     By de liefde _mèt_ het leven
    't Kind door God in 't hart gedreven
       Toen het nog niet staam'len kon?
       Toen het aan de moederborst,
     Nauw den moederschoot onttogen,
      't Eerste vocht vond voor den dorst,
    't Eerste licht in moederoogen?

       Neen, geen band die vaster bindt,
     Vaster harten houdt omsloten,
     Dan de band, door God gesloten
       Tusschen 't moederhart en 't kind!

     En een hart, dat zóó zich hechtte
       Aan het schoon dat even blonk,
       Dat me niets dan doornen schonk,
     En geen enkel bloempje vlechtte...
       Zou datzelfde hart de trouw
     Van het moederhart vergeten?
       En de liefde van de vrouw
     Die myn eerste kinderkreten
       Opving in 't bezorgd gemoed?
     Die my, als ik weende, suste,
     Traantjes van de wangen kuste,
       Die my voedde met haar bloed?

     Moeder! wil het niet gelooven,
       By den hemel die my ziet,
     Moeder! wil het niet gelooven,
       Neen, uw kind vergat u niet!

     'k Ben hier vèr van wat het leven
     Ginds ons zoets en schoons kan geven
       En 't genot van de eerste jeugd,
     Vaak geroemd en hoog geprezen,
     Kan wel hier myn deel niet wezen:
      't Eenzaam harte kent geen vreugd.
     Steil en doornig zyn myn paden,
       Onspoed drukt me diep ter-neer,
     En de last my opgeladen
       Knelt me, en doet het hart me zeer...
     Laat het slechts myn tranen tuigen,
       Als zoo menig moed'loos uur
       Me in den boezem der Natuur,
    't Hoofd zoo treurig neer doet buigen...

       Vaak, als my de moed ontzonk,
     Is de zucht me schier ontvloden:
     "Vader! schenk me by de dooden,
     "Wat het leven my niet schonk!
    "Vader! geef me aan gene zyde,
       "Als de mond des doods my kust,
     "Vader! geef me aan gene zyde
       "Wat ik hier niet smaakte... _Rust_!"

     Maar, bestervend op myn lippen,
       Steeg de beê niet tot den Heer...
      'k Boog wel beî myn knieën neer,
    'k Voelde wel een zucht me ontglippen,
       Maar het was: "_nog niet, o Heer!
       "Geef my eerst myn moeder weer!_"