ELFDE HOOFDSTUK

Zoodat ik maar zeggen wil, om met Abraham Blankaart te spreken, dat ik
dit hoofdstuk als "essentieel" beschouw, omdat het, naar ik meen,
Havelaar beter doet kennen, en hy schynt nu toch eenmaal de held van de
historie te zyn.

--Tine, wat is dat voor _ketimon_?[77] Lieve meid, doe nooit plantenzuur
by vruchten! Komkommers met zout, ananas met zout, pompelmoes met zout,
al wat uit den grond komt, met zout. Azyn by visch en by vleesch ... er
staat iets van in Liebig ...

--Beste Max, vroeg Tine lachend, hoe lang meen je wel dat we hier zyn?
Die _ketimon_ is van mevrouw Slotering.

En Havelaar had moeite zich te herinneren dat hy pas gister was
aangekomen, en dat Tine met den besten wil nog niets had kunnen regelen
in keuken of huishouding. Hyzelf was reeds lang te _Rangkas-Betoeng_!
Had hy niet den ganschen nacht doorgebracht met lezen in 't archief, en
was er niet reeds te veel door zyn ziel gegaan, dat in-verband stond met
_Lebak_, dan dat hy zoo terstond weten kon dat hy eerst sedert gisteren
dáár was? Tine begreep dit wel: _zy_ begreep hem altyd!

--Ach ja, dat is waar, zeide hy. Maar toch moet je eens wat van Liebig
lezen. Verbrugge, heb _jy_ veel gelezen van Liebig?

--Wie is dat? vroeg Verbrugge.

--Dat is iemand die veel geschreven heeft over 't inleggen van augurken.
Ook heeft hy ontdekt hoe men gras in wol verandert ... je begrypt wel?

--Neen, zeiden Verbrugge en Duclari tegelyk.

--Wèl, de zaak zelf was toch altyd bekend: stuur een schaap 't land in
... en je zult zien! Maar hy heeft de manier nagespoord, waaròp het
geschiedt. Andere wyzen zeggen weer dat hy er weinig van weet. Nu is men
bezig met zoeken naar middelen om 't heele schaap in de bewerking
overteslaan ... O, die geleerden![78] Molière wist het wel ... ik houd
veel van Molière.[79] Als je wilt, zullen we samen een leerkursus
houden, 's avends, een paar maal in de week. Tine doet ook mee, als Max
naar bed is.

Duclari en Verbrugge wilden dit gaarne. Havelaar zei dat hy niet veel
boeken had, maar daaronder waren toch Schiller, Göthe, Heine, Vondel,
Lamartine, Thiers, Say, Malthus, Scialoja, Smith, Shakespeare, Byron ...

Verbrugge zei dat hy geen engelsch las.

--Wat drommel, je bent toch over de dertig! Wat heb je dan al dien tyd
gedaan? Maar dat moet nogal lastig voor je geweest zyn op Padang, waar
zooveel engelsch gesproken wordt. Heb je miss _Mata-api_[80] gekend?

--Neen, ik ken dien naam niet.

--'t Was ook haar naam niet. We noemden haar zoo, in 1843, omdat haar
oogen zoo schitterden. Ze zal wel getrouwd zyn ...'t is al zoo lang
geleden! Nooit heb ik zoo-iets gezien ... ja toch, te Arles ... dáár
moet je eens heen gaan! Dat is 't schoonste wat ik gevonden heb op al
myn reizen. Er bestaat niets, dunkt me, wat je zoo klaar de schoonheid
in 't afgetrokkene voorstelt, als zichtbaar beeld van het _ware_, van 't
_onstoffelyk-reine_, als een schoone vrouw. Gelooft me, gaat eens naar
Arles en Nîmes ...

Duclari, Verbrugge en--ik moet het erkennen!--ook Tine, konden een
luiden lach niet onderdrukken by de gedachte zoo op-eens uit den
westhoek van Java overtestappen naar Arles of Nîmes in 't zuiden van
Frankryk. Havelaar, waarschynlyk in zyn verbeelding op den toren
staande, die door de Saracenen gebouwd is op den omgang van de _arena_
te Arles, had zich eenigszins intespannen, voor hy de oorzaak van dien
lach begreep, en toen ging hy voort:

--Nu ja, ik meen ... als je daar in de buurt komt. Zóó-iets heb ik nooit
ergens meer ontmoet. Ik was gewoon aan teleurstellingen by 't zien van
alles wat zoo hoog wordt opgehemeld. Ziet eens, by-voorbeeld, de
watervallen waarvan men zooveel spreekt en schryft. Wat my betreft, ik
heb weinig of niets gevoeld te Tondano, te Maros, te Schafhausen, by den
Niagara. Men moet zyn boekjen inzien om daarby de vereischte maat zyner
bewondering by de hand te hebben, over "zóóveel voeten vals" en "zóóveel
kubiek-voeten waters in de minuut" en als die cyfers dan hoog zyn, moet
men _hè_ zeggen. Ik wil nooit weer watervallen zien, althans niet als ik
er een omweg voor moet maken. Die dingen zeggen me niets! Gebouwen
spreken me wat luider toe, vooral wanneer 't bladzyden uit de
geschiedenis zyn. Maar hierby spreekt een gevoel van heel anderen aard!
Men roept de vergangenheid op, en laat de schimmen van 't verledene de
revue passeeren. Hieronder zyn zeer afschuwelyke, en dus, hoe belangryk
dit soms wezen moog, men vindt in zyn gewaarwordingen niet altyd
voldoening voor schoonheidsgevoel ... onvermengd althans nooit! En
_zonder_ de geschiedenis er byteroepen, is er wel veel schoons in
sommige gebouwen, maar 't wordt gewoonlyk bedorven door gidsen--van
papier, van vleesch en been ...'t komt overeen uit!--gidsen, die je den
indruk wegstelen door hun eentonig: "deze kapel is opgericht door den
bisschop van Munster in 1423 ... de zuilen zyn 63 voeten hoog, en rusten
op ... ik weet niet wat, en het kan me niet schelen ook. Dat gebabbel is
vervelend, want men voelt dat men dan juist drie-en-zestig voet
bewondering moet gereed hebben, om niet in de oogen van sommigen
doortegaan voor een Vandaal of _geschäfts_-reiziger ... dàt is een ras!

--De Vandalen?

--Neen, die anderen. Nu zou men zeggen, houd dan je gids in den zak, als
hy gedrukt is, en laat hem buiten staan of zwygen in 't andere geval,
maar behalve dat men werkelyk tot eenigszins juist oordeelen, dikwyls
inlichting noodig heeft, zoude men, ook al kon men die inlichting altyd
missen, toch te-vergeefs in eenig gebouw iets zoeken, dat langer dan een
zeer kort oogenblik beantwoordt aan ons verlangen naar het schoone,
omdat het niet _beweegt_. Dit geldt, geloof ik, ook voor beeldhouwwerk
en schilderstukken. Natuur is beweging. Groei, honger, denken, gevoelen,
is beweging ... stilstand is de dood! Zonder beweging, geen smart, geen
genot, geen aandoening! Beproef eens daar te zitten zonder u te
verroeren, ge zult zien hoe spoedig je een spook-achtigen indruk maakt
op ieder ander, en zelfs op je eigen verbeelding. By 't mooiste _tableau
vivant_ verlangt men al gauw naar een volgend nummer, hoe heerlyk ook de
indruk was in 't begin. Daar nu onze schoonheidszucht niet voldaan is
met één blik op iets schoons, maar behoefte heeft aan een reeks van
opvolgende blikken, op de _beweging van het schoone_, lyden wy aan iets
onvoldaans by 't aanschouwen van _die_ soort van kunstwerken, en daarom
beweer ik dat een schoone vrouw--mits geen portretschoonheid die
stilstaat--het naast komt aan het ideaal van 't goddelyke. Hoe groot de
behoefte is aan de beweging die ik bedoel, kan men eenigszins opmaken
uit de walging die een danseres veroorzaakt, al ware zy Elssler of
Taglioni, wanneer ze na een dans op haar linkerbeen staat en 't publiek
toegrynst.

--Dit geldt hier niet, zei Verbrugge, want dat is _absoluut_ leelyk.

--Dat vind ik ook. Maar _zy_ geeft het toch als schoon, en als _climax_
op al 't vorige, waarin werkelyk veel schoons kan geweest zyn. Ze geeft
het als de _pointe_ van 't epigram, als 't _aux armes!_ van de
_marseillaise_ die zy zong met haar voeten, als 't ruischen van de
wilgen op het graf der zoo-even besprongene liefde. O, misselyk! En dat
ook de toeschouwers, die gewoonlyk--zooals wy allen, meer of min--hun
smaak gronden op gewoonte en navolging, dàt oogenblik beschouwen als het
treffendste, blykt hieruit dat men juist dàn uitberst in toejuiching,
alsof men wilde te kennen geven: al het vorige was ook wel heel mooi,
maar _nu_ kan ik 't waarachtig niet langer uithouden van bewondering!"
je zei dat die slot-_pose volstrekt_ leelyk was--ik ook! doch vanwaar
komt dit? Het is omdat de _beweging_ ophield, en daarmee de
_geschiedenis_ die de danseres verhaalde. Geloof me, stilstand is
de dood!

--Maar, bracht Duclari in 't midden, ge hebt ook de watervallen
verworpen als uitdrukking van het schoone. Watervallen _bewegen_ toch!

--Ja, maar ... zonder _geschiedenis_! Ze bewegen, maar komen niet van de
plaats. Ze bewegen zich als een hobbelpaard, minus nog het _va et
vient_. Ze geven geluid, maar spreken niet. Ze roepen: _hrroe.. hrroe
... hrroe ..._ en nooit iets anders! Roep jy eens zesduizend jaar, of
langer: _hrroe, hrroe ..._ en zie eens hoe weinigen je voor een
onderhoudend mensch zullen aanzien.

--Ik zal de proef niet nemen, zei Duclari, Maar ik ben het toch nog niet
met u eens, dat de door u gevorderde beweging zoo volstrekt noodzakelyk
wezen zou. Ik schenk u nu de watervallen, maar een goed _schilderstuk_
kan toch, dunkt me, veel uitdrukken.

--Wel zeker, maar slechts voor één oogenblik. Ik zal trachten myn
meening te verklaren door een voorbeeld. Het is van daag 18 Februari ...

--Wel neen, zei Verbrugge, we hebben nog Januari ...

--Neen, neen, het is heden de 18de Februari 1587, en je bent opgesloten
in 't kasteel Fotheringhay ...[81]

--_Ik_? vroeg Duclari, die meende niet goed verstaan te hebben.

--Ja, gy. Ge verveelt u, en zoekt afleiding. Dáár in dien muur is een
opening, maar zy is te hoog om er doortezien, en dit wil je toch. Ge zet
uw tafel er voor, en daarop een stoel met drie pooten, waarvan één wat
zwak, je zag eens op de kermis een akrobaat die zeven stoelen op elkaar
zette, en zich zelf daarop met het hoofd naar beneden. Eigenliefde en
verveling dringen u iets dergelyks te doen. Ge beklimt waggelend dien
stoel ... bereikt uw oogmerk ... slaat een blik door de opening, en
roept: o, god! En je valt! Weet je me nu te zeggen waarom je: o god!
riep, en gevallen bent?

--Ik denk dat de derde poot van den stoel brak, zei Verbrugge
sententieus.

--Nu ja, die poot brak misschien, maar niet dáárom ben je gevallen. Die
poot is gebroken omdat je gevallen bent. Voor elke andere opening had je
't een jaar lang op dien stoel uitgehouden, en nu _moest_ je vallen, al
waren er dertien pooten onder dien stoel geweest, ja, al had je op den
grond gestaan.

--Ik neem er genoegen mee, zei Duclari. Ik zie dat ge u in 't hoofd hebt
gezet, my _coûte que coûte_ te laten vallen. Ik lig daar nu zoo lang ik
ben ... maar ik weet waarachtig niet waarom?

--Wel, dat is toch zeer eenvoudig! Ge zaagt daar een vrouw, gekleed in
't zwart, die geknield lag voor een blok. En ze boog het hoofd, en blank
als zilver was de hals die afstak by 't zwart fluweel. En daar stond een
man met een groot zwaard, en hy hield het hoog, en zyn blik staarde op
dien blanken hals, en hy zocht den boog dien zyn zwaard beschryven zou,
om dáár ... dáár, tusschen die wervels heen, te worden doorgedreven met
juistheid en kracht ... en toen viel je, Duclari. je viel omdat je dat
alles zag, en dáárom riep je: o god! Volstrekt niet omdat er maar drie
pooten aan je stoel waren. En lang nadat je uit Fotheringhay werd
verlost--op voorspraak van je neef, denk ik, of omdat het de menschen
verveelde je daar langer onverplicht den kost te geven, als een
kanarievogeltje--lang daarna, ja, tot heden toe, droom je wakend van die
vrouw, en in je slaap zelfs schrik je op, en valt met zwaren schok neer
op je legerstede, omdat je den arm wilt grypen van den beul. Is dit
niet waar?

--Ik wil 't wel gelooven, maar bepaald zeker kan ik 't waarlyk niet
zeggen, omdat ik nooit te Fotheringhay door een gat in den muur
heb gezien.

--Goed, goed! Ik ook niet. Maar nu neem ik een schildery die 't
onthoofden van Maria Stuart voorstelt. Laat ons aannemen dat de
voorstelling volmaakt is. Daar hangt ze, in vergulden lyst, aan een rood
koord als je verkiest ... ik weet wat je zeggen wilt, goed! Neen, neen,
ge ziet die lyst niet, ge vergeet zelfs dat ge uw rotting hebt afgegeven
aan den ingang van de schilderzaal ... ge vergeet uw naam, uw kind, het
nieuw-model politiemuts, en dus _alles_, om niet te zien een
_schildery_, maar om werkelyk daarop Maria Stuart te aanschouwen:
_geheel juist_ als te Fotheringhay. De beul staat er volkomen zóó als hy
werkelyk moet gestaan hebben, ja, ik wil zóóver gaan dat je den arm
uitstrekt om den slag afteweren! Zóó ver dat je roept: "laat die vrouw
leven, misschien betert zy zich!" je ziet, ik geef je _beau jeu_ wat de
_uitvoering_ van 't schilderstuk aangaat ...

--Ja, maar wat dan verder? Is dan de indruk niet even treffend, als toen
ik 'tzelfde in werkelykheid zag te Fotheringhay?

--Neen, volstrekt niet, en wel omdat je niet waart geklommen op een
stoel met drie pooten. Je neemt een stoel--met vier pooten ditmaal, en
liefst een fauteuil--je gaat voor de schildery zitten, om goed en lang
te genieten--we _genieten_ nu eenmaal by 't aanschouwen van iets
akeligs--en welken indruk meent ge dat zy op je maakt?

--Wèl, schrik, angst, medelyden, ontroering ... evenals toen ik door de
opening van den muur zag. We hebben gesteld dat de schildery _volmaakt_
is, ik moet dus daarvan geheel denzelfden indruk hebben als van de
werkelykheid.

--Neen! Binnen twee minuten voel je pyn in je rechterarm, uit sympathie
met den beul die zoo lang dat zwaar stuk staal onbewegelyk omhoog moet
houden.

--_Sympathie_ met den _beul_?

--Ja! _evenlydendheid, gelykvoeligheid_, weetje? En tevens met de vrouw
die daar zoo lang in ongemakkelyke houding, en waarschynlyk in
onaangename stemming, voor dat blok ligt. Je hebt nog altyd medelyden
met haar, maar ditmaal niet omdat ze onthoofd moet worden, maar omdat
men haar zoo lang laat wachten vóór ze onthoofd wordt, en als je nog
iets zeggen of roepen zoudt, in 't eind--gesteld dat je aandrift voelt
je met de zaak te bemoeien--zou 't niets anders wezen dan: "sla toch
in-godsnaam toe, man, 't mensch wacht er op!" En wanneer je later die
schildery weerziet, en _meermalen_ weerziet, is zelfs reeds je _eerste_
indruk: "is die historie nog niet afgeloopen? Staat hy, en ligt zy
daar nòg?"

--Maar wat is dan voor beweging in de schoonheid der vrouwen te Arles?
vroeg Verbrugge.

--O, dàt is iets anders! Zy spelen een geschiedenis _uit_ in haar
trekken. Karthago bloeit en bouwt schepen op haar voorhoofd ... hoor den
Hannibals-eed tegen Rome ... daar vlechten zy koorden voor de bogen ...
daar brandt de stad ...

--Max, Max, ik geloof waarlyk dat je te Arles je hart verloren hebt,
plaagde Tine.

--Ja, voor een oogenblik ...maar ik vond het terug: dat zult ge hooren.
Verbeeldt u ... ik zeg niet, daar heb ik een vrouw gezien, die zóó of
zóó schoon was, neen: allen waren zy schoon, en 't was dus een
onmogelykheid daar _pour tout de bon_ verliefd te worden, omdat elke
volgende weer de vorige uit je bewondering verdrong, en ik dacht daarby
waarlyk aan Caligula of Tiberius--van wien vertellen ze 't fabeltje?
--die 't heele menschelyk geslacht maar één hoofd toewenschte.
Zóó namelyk kwam onwillekeurig de wensch in my op, dat de vrouwen
te Arles ...

--Maar één hoofd hadden samen?

--Ja ...

--Om 't afteslaan?

--Wel neen! Om.. het te kussen op 't voorhoofd, wilde ik zeggen, maar
dat is het niet! Neen, om er op te staren, en er van te droomen, en om
... _goed te zyn_!

Duclari en Verbrugge vonden waarschynlyk dit slot weer byzonder vreemd.
Maar Max bemerkte hun verrassing niet, en ging voort:

--Want zóó edel waren de trekken, dat men iets als schaamte voelde,
slechts een mensch te wezen, en niet een vonk ... een straal--neen, dat
waar stof!--een gedachte! Maar ... dan zat daar op-eens een broêr of een
vader naast die vrouwen, en ... godbewaarme, ik heb er een gezien die
haar neus snoot!

--Ik wist wel dat je er weer een zwarten streep over halen zou, zei Tine
verdrietig.

--Kan _ik_ 't helpen? _Ik_ had ze liever dood zien vallen! Mag zulk een
meisje zich profaneeren?

--Maar, mynheer Havelaar, vroeg Verbrugge, als ze nu eens verkouwen is?

--Wèl, ze _moest_ niet verkouwen zyn met zulk een neus!

--Ja, maar ...

Alsof 't booze spel sprak, op-eens moest Tine niezen, en ... voor ze er
aan dacht, had ze haar neus gesnoten!

--Beste Max, wil je er niet boos om worden? vroeg ze met teruggehouden
lach.

Hy antwoordde niet. En, hoe gek het schynt of is ... ja, hy _was_ er
boos om! En, wat óók vreemd klinkt, Tine was bly dat hy boos was, en van
_haar_ vergde meer te zyn dan de Phoceesche vrouwen te Arles[82] al was
't dan ook niet omdat ze reden had grootsch op haar neus te wezen.

Als Duclari nog meende dat Havelaar "gek" was, had men 't hem niet
ten-kwade kunnen duiden wanneer hy zich in deze meening versterkt
voelde, by 't bemerken der korte verstoordheid die er, na en om dat
neussnuiten, op Havelaars gelaat te lezen was. Maar deze was
teruggekeerd van Karthago, en hy las--met de snelheid waarmee hy lezen
_kon_, als hy niet te ver van-huis was met zyn geest--op de gezichten
van zyn gasten, dat zy de twee volgende stellingen opwierpen:

1° _Wie niet wil dat zyn vrouw haar neus snuit, is een gek_.

2° _Wie gelooft dat een in schoone lynen geteekende neus niet mag
gesnoten worden, doet verkeerd dit geloof toetepassen op mevrouw
Havelaar, wier neus een beetje_ en pomme de terre _is_.

De eerste stelling liet Havelaar rusten, maar ... de tweede!

--O, riep hy, alsof hy te antwoorden had, schoon zyn gasten te beleefd
waren geweest hun stellingen uittespreken, dàt zal ik u verklaren.
Tine is ...

--Beste Max! zeide zy smeekend.

Dit beteekende: "vertel toch niet aan die heeren waarom ik in uw
schatting verheven moest zyn boven verkoudheid!"

Havelaar scheen te verstaan wat Tine meende, want hy antwoordde:

--Goed, kind! Maar weet je wel, heeren, dat men zich dikwyls bedriegt in
't beoordeelen der aanspraken van sommige menschen op stoffelyke
onvolkomenheid?

Ik ben zeker dat de gasten nooit van die aanspraken gehoord hadden.

--Ik heb op Sumatra een meisje gekend, ging hy voort, de dochter van een
_datoe_[83] ... welnu, ik houd het er voor dat _zy_ op die
onvolkomenheid geen recht had. En toch heb ik haar in 't water zien
vallen by een schipbreuk ... evenals een ander. Ik, een mensch, heb haar
moeten helpen om aan land te komen.

--Maar.. had ze dan moeten vliegen als een meeuw?

--Wel zeker, of ... neen, ze had geen lichaam moeten hebben. Wilt ge dat
ik u vertel hoe ik kennis met haar maakte? 't Was in '42. Ik was
kontroleur van Natal ... ben je daar geweest, Verbrugge?

--Ja.

--Welnu, dan weet je dat er peperkultuur in 't Natalsche is. De
pepertuinen liggen te _Taloh-Baleh_, benoorden Natal, aan de kust. Ik
moest ze inspekteeren, en daar ik geen verstand van peper had, nam ik in
de _prahoe_[84] een _datoe_ mee, die er meer van wist. Zyn dochtertje,
toen een kind van dertien jaren, ging mee. We zeilden langs de kust, en
verveelden ons ...

--En toen hebt ge schipbreuk geleden?

--Wel neen, t was mooi weer, al te mooi. De schipbreuk waarop je doelt,
viel veel later voor. Anders zou ik me niet verveeld hebben. Zoo zeilden
we langs de kust, en 't was stikheet. Zoo'n prauw biedt weinig
gelegenheid tot afleiding, en daarby was ik juist in een verdrietige
stemming, waartoe veel oorzaken het hare bydroegen. Ik had, _primo_, een
ongelukkige liefde, ten-tweede, een ... ongelukkige liefde, ten-derde
... nu ja, nòg iets van dien aard, enz. Och, dat hoort er zoo by. Maar
bovendien bevond ik my in een statie tusschen twee aanvallen van
eerzucht. Ik had me koning gemaakt, en was weer onttroond. Ik was op een
toren geklommen, en weer op den grond gevallen ... ik zal nu maar
overslaan hoe dat kwam! Genoeg, ik zat daar in die prauw met een zuur
gezicht en slecht humeur, en was, wat de Duitschers noemen:
_ungeniessbar_. Ik vond onder anderen dat het niet te-pas kwam my
pepertuinen te laten inspekteeren, en dat ik lang had moeten aangesteld
zyn tot gouverneur van een zonnestelsel. Hierby kwam het me voor als
zedelyke moord, een geest als den mynen in één prauw te zetten met dien
dommen _datoe_ en zyn kind.

Ik moet je zeggen, dat ik anders de maleische Hoofden wèl lyden mocht,
en goed met hen overweg kon. Zelfs bezitten zy veel dat my hen doet
voortrekken boven de javaansche Grooten. Ja, ik weet wel, Verbrugge, dat
je dit niet met my eens bent, er zyn slechts weinigen die 't me toestemmen
... maar dit laat ik nu dáár.[85]

Als ik dat reisjen op een anderen dag gedaan had--met wat minder
muizenesten in 't hoofd, meen ik--zou ik waarschynlyk terstond met dien
_datoe_ in gesprek zyn gekomen, en misschien had ik gevonden dat hy myn
omgang wel waard was. Wellicht had ik dan ook het meisjen aan 't spreken
gebracht, en dit had my misschien onderhouden en vermaakt, want een kind
heeft meestal iets oorspronkelyks ... schoon ik erkennen moet dat ikzelf
toen nog te veel kind was, om belang te stellen in oorspronkelykheid.
Thans is dit anders. Nu zie ik in elk meisje van dertien jaren een
manuskript waarin nog weinig of niets is doorgestreken. Men verrast den
auteur _en négligé_, en dit is dikwyls aardig.

Het kind reeg kralen aan een snoer, en scheen al haar aandacht daarby
noodig te hebben. Drie rooden, één zwarte ... drie rooden, één zwarte:
't was mooi!

Ze heette _Si Oepi Keteh_. Dit beduidt op Sumatra zooveel als: _kleine
freule_ ... ja, Verbrugge, jy weet het wel, maar Duclari heeft altyd op
Java gediend.[86] Ze heette Si Oepi Keteh, maar in myn gedachten noemde
ik haar "stumpert" of zoo-iets, omdat ik naar myn schatting zoo
hemelhoog boven haar verheven was.

't Werd middag ... avend byna, en de kralen werden opgeborgen. Het land
schoof langzaam naast ons weg, en kleiner en kleiner werd de _Ophir_
rechts achter ons.[87] Links in 't westen boven de wyde, wyde zee, die
geen grens heeft tot waar Madagaskar ligt, en Afrika daar achter, zakte
de zon, en liet haar stralen in gedurig stomper buiging kiskassen[88]
over de golven, en zy zocht verkoeling in de zee. Hoe drommel was ook
weer dat ding?

--Wat voor ding ... de zon?

--Ach, neen ... ik maakte verzen in die dagen! O, verrukkelyk! Hoor
eens:

Ge vraagt waarom toch de O
Die Natals ree bespoelt,
Schoon elders minzaam en gedwee,
Ontstuimig slechts op Natals ree,
Gedurig kookt en woelt?

Ge vraagt, en de arme visschersknaap
Heeft nauw uw vraag verstaan,
Of wenkend met het donker oog,
Wyst hy u aan d'onmeetbren boog
Het verre Westen aan.

Hy wendt den blik van 't donker oog
En staart naar 't Westen heen,
En toont u, daar ge rondsom ziet,
Slechts water, water, in 't verschiet,
En zee, en zee alleen!

En dáárom schuurt hier de Oceaan
Zoo fel het oeverzand:
't Is zee slechts, waar ge rondsom ziet,
En water, water, anders niet,
Tot Madagaskars strand!

En menig offer werd gebracht
Ten zoen voor d'Oceaan!
En menig kreet, in 't nat gesmoord,
Door vrouw, noch kind, noch maag gehoord,
Werd slechts door God verstaan!

En menig hand voor 't laatst gestrekt
Rees opwaarts uit het meer,
En voelde en greep en plaste in 't rond,
En zocht of ze ergens steunsel vond,
En zonk voor eeuwig neer!

En...

--En ... en ... _ik weet de rest niet meer_.

--Die is weertevinden door er om te schryven aan Krygsman, uw klerk te
Natal. Hy heeft het, zei Verbrugge.

--Hoe komt _hy_ daaraan? vroeg Max.

--Misschien uit uw papiermand. Maar zeker is 't, dát hy het heeft! Volgt
er niet de legende van de eerste zonde, die 't eiland zinken deed
waardoor vroeger de reede van Natal werd beschermd? De geschiedenis van
_Djiwa_ met de twee broeders?

--Ja, dàt is waar. Die legende ... was geen legende. Het was een parabel
die ik maakte, en die misschien over een paar eeuwen legende worden zal
als Krygsman dat ding wat veel opdeunt. Zóó begonnen alle mythologien.
_Djiwa_ is: ziel, zooals je weet, _ziel, geest_ of zoo-iets. Ik maakte
er een vrouw van, de onmisbare, ondeugende Eva ...

--Wel, Max, waar blyft onze kleine freule met haar kraaltjes? vroeg
Tine.

--De kralen waren opgeborgen. Het was zes uur, en daar onder de
evennachtslyn--_Natal_ ligt op weinige minuten noord: als ik over-land
naar _Ayer-Bangie_ ging, stapte ik te paard over de linie heen, of
nagenoeg ...'t was om er over te struikelen, waarachtig!--dáár was zes
uur 't sein tot avendgedachten. Nu vind ik dat een mensch 's avends
altyd iets beter is, of minder ondeugend liever, dan 's morgens, en dit
is natuurlyk. 's Morgens houdt men zich te-zamen--ik weet wel dat dit
een _germanismus_ is, maar hoe moet ik het zeggen in 't _hollandsch_?
--men is ... deurwaarder of kontroleur, of ... neen, dit is genoeg!
Een deurwaarder _hält sich zusammen_ om dien dag eens terdeeg zyn plicht
te doen ... god, welk een plicht! Hoe moet dat _zusammen gehalten_ hart
er uitzien! Een kontroleur--ik zeg dit niet voor u, Verbrugge!--een
kontroleur wryft zich de oogen uit, en ziet er tegen op den nieuwen
adsistent-resident te ontmoeten, die een bespottelyk overwicht wil
aannemen op een paar jaren diensttyd meer, en van wien hy zooveel
zonderlings gehoord heeft ... op Sumatra. Of hy moet dien dag velden
opmeten, en staat in dubio tusschen zyn eerlykheid--jy weet dit zoo niet,
Duclari, omdat je militair bent, maar er zyn werkelyk eerlyke kontroleurs!
--dan staat hy te waggelen tusschen die eerlykheid en de vrees dat _Radhen
Dhemang_, zóó of zóó hem den schimmel zal terugvragen, die zoo goed _telt_.
Of wel, hy moet dien dag kordaat _ja_ of _neen_ zeggen in antwoord op
missive nummer zóóveel. Kortom, 's morgens by 't ontwaken valt je de wereld
op 't hart, en dat is zwaar voor een hart, al is het sterk. Maar 's avends
heeft men een pauze. Er liggen tien volle uren tusschen nu en 't oogenblik
dat men zyn rok weerziet. Tien uren: zes-en-dertig-duizend sekonden om
mensch te zyn! Dit lacht ieder toe. Dit is 't oogenblik waarop ik hoop te
sterven, om ginder aantekomen met een inofficieel gezicht. Dit is 't
oogenblik waarop je vrouw iets weervindt in je gelaat, van wat haar _ving_
toen ze je dien zakdoek behouden liet met een gekroonde _E_ op de punt ...

--En toen ze nog 't recht niet had, verkouwen te wezen, zei Tine.

--Ach, plaag me niet! Ik wil maar zeggen dat men 's avends _gemütlicher_
is.

Toen alzoo de zon langzamerhand verdween, ging Havelaar voort, werd ik
een beter mensch. En als eerste blyk van die beterschap moge gelden, dat
ik tot de kleine freule zei:

"Het zal nu gauw wat koeler worden."

"Ja, _toewan_!" antwoordde zy.

Maar ik boog myn hoogheid nog dieper tot die "stumpert" neer, en ving
een gesprek met haar aan. Myn verdienste was te grooter omdat zy heel
weinig antwoordde. Ik had gelyk in al wat ik zei ... dat ook al
vervelend wordt, al is men nòg zoo verwaand.

"Zou je graag een volgenden keer weer meegaan naar _Taloh-Baleh_?" vroeg
ik.

"Zoo als toewan kommandeur[89] beveelt."

"Neen, ik vraag _u_ of _gy_ zoo'n reisjen aangenaam vindt?"

"Als myn vader het verkiest." antwoordde zy.

Zegt eens, heeren, was 't niet om dol te worden? Welnu, ik werd niet
dol. De zon was onder, en ik voelde my _gemüthlich_ genoeg om nòg niet
afgeschrikt te worden door zóóveel domheid. Of liever, ik geloof dat ik
begon vermaak te scheppen in 't hooren van myn stem--er zyn weinigen
onder ons, die niet gaarne luisteren naar zichzelf--maar na myn
_mutisme_ van den heelen dag, meende ik, nu ik eindelyk aan 't spreken
geraakt was, iets beters te verdienen dan de al te onnoozele antwoorden
van _Si Oepi Keteh_.

Ik zal haar een sprookje vertellen, dacht ik, dan hoor ikzelf het
met-een, en ik heb niet noodig dat ze my antwoordt. Nu weet ge dat, even
als by het lossen van een schip de laatst ingeladen _krandjang_
suiker[90] 't eerst weer voor den dag komt, ook wy gewoonlyk die
gedachte of die vertelling 't eerst lossen, die 't laatst is ingeladen.
In het _Tydschrift van Nederlandsch Indie_ had ik kort tevoren een
verhaal gelezen van Jeronimus: _de Japansche Steenhouwer_ ...

Hoort eens, die Jeronimus heeft lieve dingen geschreven! Hebt ge zyn
_Vendutie in een sterfhuis gelezen_? En zyn: _Graven_? En, vooral: de
_Pedatti_?[91] Ik zal 't u geven.

Ik dan had pas _de Japansche Steenhouwer_ gelezen. Ach, nu herinner ik
my op-eenmaal hoe ik zoo-even verdwaald ben geraakt in dat liedje,
waarin ik 't "donker oog" van dien visschersknaap tot scheelwordens toe
"rond-om laat dwalen" in één richting ... heel gek! Dat was een
aaneenschakeling van denkbeelden. Myn verstoordheid van dien dag stond
in verband met het gevaarlyke der Natalsche ree ... je weet, Verbrugge,
dat geen oorlogschip die reede mag aandoen, vooral niet in Juli ... ja,
Duclari, de westmousson is daar in Juli 't sterkst, juist andersom dan
hier.[92] Welnu, 't gevaarlyke van die reede schakelde zich vast aan myn
gekrenkte eerzucht, en die eerzucht hangt weer samen met dat liedjen
over _Djiwa_. Ik had den resident herhaaldelyk voorgesteld te _Natal_
een zeewering te maken, of althans een kunsthaven in de monding van de
rivier, met het doel om handel te brengen in de Afdeeling _Natal_, die
de zoo belangryke Battahlanden met de zee verbindt. Anderhalf millioen
menschen in 't binnenland wisten geen weg met hun produkt, omdat de
Natalsche ree--en terecht!--in zulk een slecht blaadje stond. Welnu,
die voorstellen waren door den resident niet goedgekeurd, of althans hy
beweerde dat de Regeering ze niet zou goedkeuren, en je weet dat
behoorlyke residenten nooit iets voorstellen, dan wat ze vooruit kunnen
berekenen dat aan 't Gouvernement bevallen zal. Het maken van een haven
te _Natal_ streed in principe tegen 't stelsel van afsluiting, en wel
verre van schepen daarheen te lokken, was 't zelfs verboden--tenzy in
geval van _force majeure_--raschepen op de reede _toetelaten_. Als er nu
toch een schip kwam--'t waren meestal Amerikaansche walvischvangers, of
Franschen die peper hadden geladen in de onafhankelyke rykjes op den
noordhoek[93]--liet ik my altyd door den kapitein een brief schryven,
waarin hy verlof vroeg om drinkwater intenemen. De verstoordheid over 't
mislukken myner pogingen om iets ten-voordeele van _Natal_ te bewerken,
of liever de gekrenkte ydelheid ... was 't niet hard voor me, nog zoo
weinig te beteekenen dat ik niet eens een haven kon laten maken waar ik
wilde? Nu, dit alles, in verband met myn kandidatuur voor 't regelen van
een zonnestelsel, had me dien dag zoo onbeminnelyk gemaakt. Toen ik door
't ondergaan der zon eenigszins genas--want ontevredenheid is een
ziekte--bracht juist die ziekte my den _Japanschen Steenhouwer_ voor den
geest, en misschien dacht ik alleen dáárom die geschiedenis overluid,
om, mezelf wysmakende dat ik het deed uit welwillendheid voor dat kind,
ter-sluik den laatsten druppel intenemen van het drankje dat ik voelde
noodig te hebben. Maar zy, dat kind, genas me--voor een dag of wat
althans--beter dan myn vertelling, die ongeveer aldus moet
geluid hebben:

"_Oepi_, er was een man die steenen hieuw uit de rots. Zyn arbeid was
zeer zwaar, en hy arbeidde veel, doch zyn loon was gering, en
tevreden was hy niet.

Hy zuchtte omdat zyn arbeid zwaar was. En hy riep: och, dat ik ryk
ware, om te rusten op een _baleh-baleh_ met _klamboe_ van
roode zyde.[94]

En er kwam een engel uit den hemel, die zeide: u zy gelyk gy gezegd
hebt.

En hy wàs ryk. En hy rustte op een baleh-baleh, en de _klamboe_ was
van roode zyde.

En de koning des lands toog voorby, met ruiters voor zyn wagen. En
ook achter den wagen waren ruiters, en men hield den gouden
_pajong_[95] boven het hoofd van den koning.

En toen de ryke man dit zag, verdroot het hem dat er geen gouden
_pajong_, werd gehouden boven zyn hoofd. En tevreden was hy niet.

Hy zuchtte, en riep: ik wenschte koning te zyn.

En er kwam een engel uit den hemel, die zeide: u zy gelyk gy gezegd
hebt.

En hy wàs koning. En voor zyn wagen reden vele ruiters, en ook waren
er ruiters achter zyn wagen, en boven zyn hoofd hield men den gouden
_pajong_.

En de zon scheen met heete stralen, en verbrandde het aardryk, zoodat
de grasscheut dor werd.

En de koning klaagde dat de zon hem schroeide in het gelaat, en macht
had boven hem. En tevreden was hy niet.

Hy zuchtte, en riep: ik wenschte de zon te zyn.

En er kwam een engel uit den hemel, die zeide: u zy gelyk gy gezegd
hebt.

En hy wàs de zon. En hy zond zyn stralen naar boven, en naar beneden,
naar de rechterzyde en naar de linkerzyde, en alom.

En hy verschroeide den grasscheut op het aardryk, en het gelaat der
vorsten die op de aarde waren.

En een wolk stelde zich tusschen de aarde en hem, en de stralen van
de zon stuitten daarop terug.

En hy werd toornig dat zyner macht weerstaan werd, en hy klaagde dat
die wolk machtig was boven hem. En tevreden was hy niet.

Hy wilde de wolk zyn, die zoo machtig was.

En er kwam een engel uit den hemel, die zeide: u zy gelyk gy gezegd
hebt.

En hy werd een wolk, en plaatste zich tusschen de zon en de aarde, en
ving de stralen op, zoodat het gras groen werd.

En de wolk regende in groote druppen op het aardryk, en deed de
rivieren zwellen, en _banjirs_ voerden de kudden weg.

En hy verwoestte door veel waters het veld.

En hy viel neer op een rots, die niet week. En hy klaterde in groote
stroomen, maar de rots week niet.

En hy werd toornig omdat de rots niet wyken wilde, en omdat de
sterkte van zyn stroomen ydel was. En tevreden was hy niet.

Hy riep: aan die rots is macht gegeven boven my. Ik wenschte die rots
te zyn.

En er kwam een engel uit den hemel, die zeide: u zy gelyk gy gezegd
hebt.

En hy wèrd rots, en bewoog niet als de zon scheen, en niet als het
regende.

En daar kwam een man met houweel, en met puntigen bytel, en met
zwaren hamer, die steenen hieuw uit de rots. En de rots zeide: wat is
dit, dat die man macht heeft boven my, en steenen houwt uit myn
schoot? En tevreden was hy niet.

Hy riep: ik ben zwakker dan deze ... ik wenschte die man te zyn.

En er kwam een engel uit den hemel, die zeide: u zy gelyk gy gezegd
hebt.

En hy was een steenhouwer. En hy hieuw steenen uit de rots, met
zwaren arbeid, en hy arbeidde zeer zwaar voor weinig loons, en hy was
tevreden."

--Heel aardig, riep Duclari, maar nu zyt ge ons nog 't bewys schuldig
dat die kleine _Oepi_ imponderabel had moeten wezen.

--Neen, ik heb u dat bewys niet beloofd! Ik heb alleen willen vertellen
hoe ik kennis met haar maakte. Toen myn verhaaltjen uit was, vroeg ik:

"En jy, _Oepi_, wat zou jy kiezen, als een engel uit den hemel je kwam
vragen wat je begeerde?"

"Voorzeker, mynheer, ik zou hem bidden my meetenemen naar den hemel."

--Is dat niet beeldig? vroeg Tine aan haar gasten, die 't misschien heel
gek vonden ...

Havelaar stond op, en vaagde iets weg van het voorhoofd.